Je werkt samen met een freelancer of consultant. Op papier een zelfstandige samenwerking, in de praktijk misschien iets te veel op een arbeidsrelatie. De RSZ controleert hier steeds actiever op, en de gevolgen van een herkwalificatie zijn niet min. In deze newsflash leggen we uit waar de grens ligt en hoe je problemen voorkomt.

Wat is schijnzelfstandigheid precies?

Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer iemand op papier als zelfstandige werkt, maar in de feiten functioneert als een werknemer. Het verschil zit in één woord: gezag. Een werknemer werkt onder het gezag van een werkgever. Een zelfstandige organiseert zijn werk vrij, bepaalt zelf zijn planning en draagt eigen ondernemersrisico.

De Arbeidsrelatiewet laat partijen vrij om de aard van hun samenwerking te kiezen. Maar als de dagelijkse realiteit die keuze tegenspreekt, dan weegt de feitelijke situatie zwaarder dan het contract.

De vier wettelijke criteria

Om te beoordelen of iemand echt zelfstandig werkt, hanteert de RSZ vier criteria:

1. De wil van de partijen: hebben beide partijen bewust gekozen voor een zelfstandige samenwerking? Is dat duidelijk vastgelegd in een overeenkomst?
2. Vrijheid van werktijd: kan de zelfstandige zelf bepalen wanneer hij werkt? Of zijn er vaste uren, verplichte aanwezigheid of vakantiegoedkeuring?
3. Vrijheid van werkorganisatie: beslist de zelfstandige zelf hóe het werk wordt uitgevoerd? Mag hij taken weigeren of een eigen werkwijze hanteren?
4. Afwezigheid van hiërarchische controle: is er geen mogelijkheid tot sancties, evaluatiegesprekken of structurele rapportering die op een werkgever-werknemerrelatie wijst?

Scoor je op alle vier de criteria positief, dan is er in principe geen probleem. Maar zodra de feiten een andere richting uitwijzen, kan de RSZ de samenwerking herkwalificeren naar een arbeidsovereenkomst.

De gevolgen van een herkwalificatie

Een herkwalificatie treft vooral de opdrachtgever, die dan als werkgever wordt beschouwd:

• Achterstallige RSZ-bijdragen: zowel de werkgevers- als werknemersbijdragen over de niet-verjaarde periode, vermeerderd met een forfaitaire verhoging van 10% plus intresten
• Arbeidsrechtelijke aanspraken: de hergekwalificeerde werknemer kan recht claimen op vakantiegeld, gewaarborgd loon, ontslagbescherming en opzeggingsvergoeding, met terugwerkende kracht
• Administratieve boetes: de opdrachtgever kan boetes oplopen voor het niet naleven van de sociale wetgeving

De opdrachtgever kan deze kosten niet verhalen op de zelfstandige. Het financiële risico zit dus volledig bij het bedrijf dat de opdracht gaf.

Praktische tips om risico’s te vermijden

• Stel een duidelijke samenwerkingsovereenkomst op die de zelfstandige aard van de relatie benoemt
• Vermijd vaste werkuren, verplichte aanwezigheid en vakantieaanvragen
• Laat de zelfstandige eigen materiaal gebruiken en zelf instaan voor zijn kosten
• Zorg dat de zelfstandige ook voor andere opdrachtgevers werkt of kan werken
• Bij twijfel: vraag advies bij de Administratieve Commissie ter regeling van de Arbeidsrelatie, die een bindende uitspraak kan doen

Veelgestelde vragen

Is een goed contract voldoende bescherming?

Nee. Het contract is een vertrekpunt, maar de RSZ beoordeelt de feitelijke situatie. Als de dagelijkse praktijk niet overeenkomt met wat in het contract staat, heeft de realiteit voorrang.

Gelden er extra regels voor bepaalde sectoren?

Ja. Voor sectoren als de bouw, transport, bewaking en schoonmaak gelden specifieke criteria. In die sectoren geldt zelfs een weerlegbaar vermoeden van werknemerschap als aan bepaalde voorwaarden is voldaan. De bewijslast verschuift dan naar de opdrachtgever.

Wat als de zelfstandige zelf een herkwalificatie vraagt?

Dat komt steeds vaker voor. Een zelfstandige die zich feitelijk als werknemer behandeld voelt, kan naar de arbeidsrechtbank stappen en alle arbeidsrechtelijke aanspraken met terugwerkende kracht opeisen.

Twijfel? Laat het vooraf bekijken

Of je nu als opdrachtgever samenwerkt met freelancers, of als zelfstandige voor één vaste klant werkt: het loont om je situatie even te laten toetsen. Bij FinCraft helpen we ondernemers in de regio Lier en Antwerpen met heldere afspraken en een correcte structuur. Vraag een adviesgesprek aan.